Edebi Araçlar

  

                                                                          Oliver Stone

Edebi Araçlar

(Sistemli Özet)

Metin, Dabble Academy'den Abi Wurdeman'ın "edebi araçlar" yazısının Türkçesidir. Bazı çeviri tercihleri Türkçe edebiyat terminolojisiyle örtüşmediği için terimlerin yanına yerleşik Türkçe karşılıklarını ekledim.

1. Temel Kavramlar

• Edebi araç: Hikâye anlatımını ve düzyazıyı daha etkili kılan yöntemdir. Edebi teknik ve üslup aracı da denir.
• Retorik araç: İkna etmeye yönelen, okurun duygusuna veya mantığına seslenen araçtır. Her retorik araç edebi araçtır, ama her edebi araç retorik değildir.
• Ne zaman kullanılır? Kesin bir kural yoktur. Araç hikâyeye hizmet etmelidir, hikâye araca değil. Zorlama bir metafor ya da her cümleye serpiştirilmiş abartı işe yaramaz. Aşırı kullanım etkiyi öldürür.

2. Hikâye Gelişimini Güçlendiren 16 Teknik

a) Zaman ve yapı

Araç	Ne işe yarar	Örnek
Geriye dönüş (retrospeksiyon)	Geçmişi anlatmak yerine sahne olarak gösterir; motivasyonu ve riskleri açıklar. Tempoyu bozabilir.	Ove Adlı Adam'da eşiyle geçmiş sahneler, kaybın derinliğini gösterir.
İleriye sıçrama	Gelecekten bir kesit gösterip merak ve gerilim yaratır.	Bir Noel Şarkısı'nda Geleceğin Hayaleti, Scrooge'a kasvetli geleceği gösterir.
Öngörü (önseme)	Gelecek olaylara ipucu verir. Sembolle, diyalogla ya da doğrudan anlatımla yapılabilir.	Romeo ve Juliet'te ölümü sezdiren repliklerle.
Üç nokta (zaman atlaması)	Gereksiz kısmı keser, boşluğu okura bırakır.	Bir Gün, yirmi yıl boyunca her 15 Temmuz'a döner.
Çerçeve hikâye	Bir hikâye başka bir hikâyenin içinde anlatılır.	Whistle Stop Café'de Kızarmış Yeşil Domates'te Ninny, Evelyn'e geçmişi anlatır.

b) Anlam, tema ve karakter

Araç	Ne işe yarar	Örnek
Alegori (eğretileme)	Karakter ve olaylar başka bir gerçeği ya da düşünceyi temsil eder.	Hayvan Çiftliği, Sovyet komünizminin eleştirisidir.
Arketip (ilk örnek)	Evrensel insan deneyimini yansıtan, tanıdık ve esnek kalıplardır.	Kahramanın yolculuğu, soytarı, gizemli orman.
Zıt karakter (foil)	Zıtlığıyla başka bir karakterin özelliklerini vurgular.	Black Panther'de Killmonger ile T'Challa.
Motif	Temayı destekleyen, tekrar eden imge veya fikirdir.	Kırmızı, Beyaz ve Kraliyet Mavisi'nde yazışmalar.
Sembol	Kişi, nesne ya da kavram daha derin bir anlamı temsil eder; duyguyu doğrudan anlatmaktan etkilidir.	Up'ta Carl'ın evi, evliliği ve geçmişi simgeler.

c) İroni

• Dramatik ironi: Okur, karakterin bilmediğini bilir. Gerilim ya da komedi (komik ironi) üretir. Truman Show bunun örneğidir.
• Durumsal ironi: Sonuç beklenenin tersidir. Tanrı veya kader tarafından kurgulanmışsa kozmik ironi olur. Örnek: Oidipus.

d) Atmosfer, ses ve bakış

• Mod (atmosfer): Hikâyenin genel duygusal havasıdır. Küçük Prens'in neşeli ve felsefi havası buna örnektir.
• Anlatım sesi: Anlatıcının sözcük seçimi, ritmi ve tonuyla ortaya çıkan kişiliğidir. Anne of Green Gables bunun örneğidir.
• Bakış açısı: Birinci şahıs, üçüncü şahıs her şeyi bilen, sınırlı üçüncü şahıs ve ikinci şahıs gibi türleri vardır. Okurun hikâyeyi ne kadar yakından yaşadığını belirler. The Hate U Give birinci şahısla yazılmıştır.
• Parodi: Bir eseri veya türü taklit edip abartarak alay eder, aynı zamanda saygı duruşudur. Futurama, Star Trek'i parodiler.

Her hikâyenin ihtiyacı var mı?

• Kesinlikle var: mod, anlatım sesi, bakış açısı.
• Büyük ölçüde var: sembol, motif, öngörü ve üç nokta (bir ölçüde); bunların çoğu kendiliğinden ortaya çıkar. Arketip kaçınılmazdır. Zıt karakter de neredeyse her hikâyede bulunur.
• Gerekmez: alegori, dramatik ve durumsal ironi, geriye dönüş, ileriye sıçrama, çerçeve hikâye, parodi.

3. Nesri Güçlendiren 44 Teknik

Metne göre bunların adlarını ezberlemek şart değildir; ne işe yaradıklarını bilmek yeterlidir. Yazar yalnızca yıldızlı olanların bilinmesini önerir.

3.1 Ses ve ritim

Araç	Tanım	Örnek
Aliterasyon	Yakın sözcüklerin aynı sesle başlaması	"Rüzgâr tehlikeli esti, çürüme kokusunu getirdi." (Drakula)
Asonans (ünlü uyumu)	Yakın sözcüklerde aynı ünlünün tekrarı	"Ala dalgalar vara vara"
Konsonans (ünsüz uyumu)	Aynı ünsüzün tekrarı	"Kırık kalp, kuru kâğıt"
Yansıma (onomatopoe)	Sesi taklit eden sözcükler	"hışır hışır", "çat"

Hepsi ritim ve müzikalite katar, ama fazlası yapmacık durur.

3.2 Tekrar ve söz dizimi

Araç	Tanım	Örnek
Anafora	Ardışık cümle başlarında aynı ifade	"…seviyorum. …seviyorum." (Harry Sally ile Tanıştığında)
Antistrof (epifora)	Cümle sonlarında aynı ifade	"O duvarda bana ihtiyacın var." (Birkaç İyi Adam)
Anadiplozis	Cümle sonundaki sözcüğün sonraki cümlenin başında tekrarı	"…bir masal okurdu; bu masal…"
Antimetabol (çapraz tekrar)	İfadeyi ters sırayla yinelemek	"Çalışmak için mi yaşıyorsun, yaşamak için mi çalışıyorsun?"
Paralel yapı	Aynı dilbilgisel kalıpta cümleler	"İnsanlık için küçük bir adım, insanlık için dev bir sıçrama."
Asindeton (bağlaçsızlık)	Beklenen bağlacı atmak; hızlı ve dramatik etki	"Duvarları boyadım, dolapları değiştirdim, muşambayı söktüm."
Polisendeton (bağlaç yığılması)	Bağlacı üst üste kullanmak; bolluk ya da bitmeyen yük	"…resim yapmayı öğrenmek, … gezmek ve … olsun istiyorum."
Tautoloji (gereksiz tekrar)	Aynı anlama gelen sözcükleri art arda kullanmak	"Seni seviyorum ve sana hayranım." Genellikle kaçınılır, bilinçli üslupta kullanılabilir.

3.3 Benzetme ve mecaz

Araç	Tanım	Örnek
Benzetme (teşbih)	"Gibi, kadar, olarak" ile karşılaştırır	"Kümesinden yırtılmış, cıyaklayan bir tavuk gibi içeri girdi." Türkçede örnek: "Yüzü ay gibi parlıyordu."
Metafor (istiare)	Benzetme edatı olmadan, iki şeyi "aynıymış gibi" gösterir	"Dünyanın dişleri vardı." Türkçede örnek: "Aslan askerimiz cepheye gitti."
Analoji	İki şey arasında doğrudan karşılaştırma; birini anlamayı kolaylaştırır	"Onu kaybetmek bir elimi kaybetmek gibiydi."
Kişileştirme (teşhis)	İnsan dışı varlığa insan özelliği verir	"Telefonum bana bakıp durdu." Türkçede örnek: "Dalgalar kayalara sarıldı."
Duygusal yanılgı	Doğaya insan duygusu yükleyip ruh halini yansıtır; kişileştirmenin duyguya odaklanan, genelde doğaya uygulanan türüdür	"Çam ağacı rüzgârın şiddetiyle inledi."
Zoomorfizm	Hayvan özelliklerini insana veya nesneye vermek	"Güneş ağaçların arasından pençeli ışığını saçtı."
Sinekdok (mecaz-ı mürsel)	Parçayla bütünü ya da bütünle parçayı anlatmak	"Tekerlekler" (araba), "Kanun" (polis), "St. Louis gol attı." Türkçede örnek: "Bütün köy ayağa kalktı."
İmgelem	Beş duyuya seslenen canlı betimleme	"Donmuş su yolunun iki yanında karanlık ladin ormanı kaşlarını çatmıştı." (Beyaz Diş)

3.4 Sözcük ve anlam oyunları

Araç	Tanım	Örnek
Gösterim (denotasyon)	Sözcüğün nötr, temel anlamı	"Konut", "bina"
Çağrışım (konnotasyon)	Sözcüğün ima ettiği yan anlam	"Dinlenmek" (huzur ve enerji toplamak)
Deyim	Kültüre özgü, gerçek anlamından farklı ifade	"Letting the cat out of the bag" (sırrı açığa vurmak). Türkçede örnek: "ağzından kaçırmak".
Günlük konuşma dili / argo	Rahat bir ton ve gerçekçi diyalog; çabuk eskiyebilir	"Y'all", "go nuts"
Örtmece (hüsnütabir)	Sert gerçeği yumuşatan ifade	"İşten çıkarılmak" (kovulmak)
Disfemizm	Yumuşak ifade yerine daha sert, saygısız bir ifade seçmek	"Takım elbise" (kurumsal yönetici için aşağılayıcı)
Gönderme (telmih)	Bilinen bir kişi, yer veya olaya atıf	"Aşil topuğu"
Cinas (kelime oyunu)	Benzer ya da çok anlamlı sözcüklerle şaka	"Beyzbol topunun neden büyüdüğünü merak ediyordum. Sonra aklıma geldi."
Çift anlamlılık	Biri açık, biri örtülü (genellikle müstehcen) iki anlam	"Biraz Danca öğreniyorum." (Danimarkalı/dans oyunu)
Çiftleme (zeugma / syllepsis)	Tek fiil ya da sıfatı farklı anlamlarda birden çok isme bağlamak	"Brüksel lahanasını da kendini beğenmiş tavırları da kaldıramıyordu."
Anthimeria	Sözcüğün türünü değiştirmek (isim yerine fiil gibi)	"Buraya topuklu ayakkabısıyla, bir sürü talep girdi."

3.5 Abartı, küçültme, ironi ve zıtlık

Araç	Tanım	Örnek
Abartı (mübalağa / hiperbol)	Kasıtlı aşırı büyütme	"Bir milyar ödül kazandıktan sonra bile…" Türkçede örnek: "Gözyaşından göl oldu."
Abartısız / küçültücü ifade (understatement)	Gerçeği olduğundan küçük göstermek; mizah ve vurgu	Mercutio: "Bir çizik, bir çizik…"
Litotes	Zıddını olumsuzlayarak söylemek, yumuşatmak	"Pazılarından etkilenmediğimi söyleyemem."
İroni (tariz)	Beklentinin veya görünüşün tersi; sözel ironide kişi söylediğinin tersini kastedir	"Zengin bir bekâr erkek mutlaka bir eşe ihtiyaç duyar." (Gurur ve Önyargı)
Paradoks	Çelişkili görünen ama bir anlamda doğru fikirlerin birleşmesi	"Daha çok direksiyon deneyimin olana kadar araba kullanmanı istemiyorum."
Yan yana koyma (tezat)	Zıt unsurları bilinçli biçimde yakınlaştırmak	"En güzel zamanlardı, en kötü zamanlardı…" (İki Şehrin Hikâyesi)
Batos	Ciddi konudan aniden komik ya da önemsiz konuya düşmek	"Senden iki şey istedim: dürüst ol ve araba etiketinde yazıyor diye korna çalma."
Apofaz	"Söylemeyeceğim" diyerek söylemek; pasif-agresif ton	"Yirmi dakika neden geç kaldığını sormayacağım."

3.6 Seslenme ve soru

• Hitap (apostrof): Hayali ya da orada olmayan birine seslenmek. Örnek: "Hey, biraz serinlemek ister misin, Poseidon?"
• Retorik soru (istifham): Cevap beklemeden vurgu yapar. Örnek: "Aşkımı düğününüzün ortasında itiraf etmemi mi tercih edersiniz?"

3.7 Anlatım biçimi ve ton

• Olayın ortasından başlama (in medias res): Hikâye çatışmanın tam ortasında açılır ve dikkati hemen çeker. Örnek: Poe'nun Kalp Atışı.
• Bilinç akışı: Düşüncenin düzensiz akışını yansıtır, okuru karakterin zihnine sokar. İyi yapılmazsa kafa karıştırır.
• Ton: Anlatıcının veya karakterin tutumudur. Alice Harikalar Diyarında, neşeli ve absürt bir tonla yazılmıştır.

4. Özetle Akılda Kalması Gerekenler

1.   Araçlar hikâyeye hizmet etmeli; sırf kullanmak için kullanılmamalıdır.

2.   Terimi değil, işlevi hatırlamak yeterlidir (örneğin "abartı vurgu yapar", "sembol duyguyu doğrudan harekete geçirir").

3.   Birbirine yakın araçları ayırt etmek gerekir:

o    Metafor ile benzetme: ilkinde edat yoktur, ikincisinde vardır.

o    Kişileştirme ile duygusal yanılgı: ikincisi insan duygusunu doğaya yükler.

o    Motif ile sembol: motif tekrar eder, sembol bir anlamı temsil eder.

o    Anafora ile antistrof: tekrar baştadır ya da sondadır.

4.   Birçok araç (sembol, motif, arketip) ilk taslakta doğal olarak ortaya çıkar. Önce fark edilmeli, sonra bilinçle güçlendirilmelidir.

Çeviri notu: Metindeki "Folyo/Foli" zıt (karşıt) karakter, "Kesme işareti" hitap, "Küfür" disfemizm, "Ünsüz uyumu" konsonans anlamındadır. Türkçe edebiyatta bu terimlerin yukarıdaki karşılıkları daha yaygındır.

Claude